Litwini są jedną z najmniej licznych mniejszości narodowych w Polsce. W roku 2011 identyfikację litewską zadeklarowało 8 tys. osób z czego 6 tys. podało tożsamość litewską jako tą dominującą. W chwili obecnej mniejszość ta obejmuje liczbę 7, 9 tys. osób.
W Polsce zdecydowana większość Litwinów zamieszkuje w północno – wschodniej części województwa podlaskiego – tuż przy granicy z Litwą. Litwini stanowią w tym miejscu ludność autochtoniczną, gdyż pojawili się na tych terenach mniej więcej w tym samym czasie, co Polacy – czyli w XVI wieku. Znaleźli się oni w państwie polskim w wyniku walk litewsko – polskich o przynależność tego obszaru, które miały miejsce w latach 1919 – 1920. Pozostała część tej mniejszości narodowej zamieszkuje głównie Suwałki, Białystok, Olsztyn, Gdańsk, Szczecin, Wrocław i Warszawę.
Dość charakterystyczna jest litewska tożsamość i poczucie odrębności, jak również własny język, kultura i tradycja. Podobnie jak Polacy, są oni w większości wyznania katolickiego. Charakteryzują się silnym poczuciem więzi zarówno lokalnej (w obrębie grupy mniejszościowej oraz z „małą ojczyzną”), jak i ponadlokalnej (z rodakami za granicą i państwem litewskim). Istotne znaczenie dla kształtowania i zachowania ich tożsamości miała także pamięć o konflikcie z okresu międzywojennego, poczucie dyskryminacji oraz przestrzenna i kulturowa peryferyjność grupy. Istnieje teoria, iż Litwini separują się wobec polskości w obawie przed asymilacją.
Najważniejszy wyznacznik tożsamości litewskiej stanowi język. Litwini na co dzień posługują się przede wszystkim dialektem dzukijskim, odmiennym od standardowego litewskiego. Język litewski jest także obecny w sferze publicznej. Jedyną w Polsce dwujęzyczną gminą polsko – litewską jest Puńsk.
Istotnym źródłem tożsamości litewskiej jest kultura. Członkowie mniejszości aktywnie kultywują tradycyjne pieśni, tańce, muzykę oraz obrzędy narodowe. Obecnie funkcjonuje kilkanaście ludowych zespołów artystycznych oraz grup teatralnych tworzonych przez osoby w różnym wieku. Każdego roku odbywa się kilka imprez kulturalnych.
Specyfika i odrębność kulturowa społeczności litewskiej znajduje wyraz w celebrowaniu świąt. Najbardziej rozbudowana tradycja związana jest ze świętem Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia), Wielkanocą, zapustami, Świętem Rosy oraz Zaduszkami.
Ze względu na rolniczy charakter społeczności, sztuka litewska jest sztuką ludową, związaną ze sferą sakralną, obrzędowością, pracą na roli. Niewiele pozostało zabytków architektury – są to przede wszystkim kościoły i kapliczki. W regionie można spotkać specyficzne dla kultury litewskiej bogato zdobione krzyże i kapliczki przydrożne, które łączą w sobie elementy sztuki architektonicznej, prymitywnego malarstwa, rzeźby, rzemiosła artystycznego i kowalskiego.
Zwarte zamieszkiwanie sprzyjało instytucjonalizacji działalności kulturalnej. Biorąc pod uwagę niewielką liczebność społeczności, można powiedzieć, że jest to mniejszość, która w największym stopniu wykorzystuje możliwość udziału w instytucjach etnicznych. W Polsce funkcjonuje kilka litewskich organizacji społecznych. Dom Kultury w Puńsku powstał już w 1956 r. i przez okres PRL stanowił podstawowy ośrodek integracji grupy. Po 1989 r. powstało kilka innych litewskich instytucji.
Mniejszość litewska ma również swoje miejsce w mediach. TVP Białystok nadaje raz w tygodniu program w języku litewskim o tematyce związanej z mniejszością litewską zamieszkującą Podlasie. Polskie Radio Białystok nadaje trzy razy w tygodniu: w niedzielę wtorek i czwartek audycje w języku litewskim pt. Litewski Magazyn Radiowy.
Kluczową rolę dla zachowania spójności, tożsamości i odrębności grupy odgrywa system szkolnictwa. Szkoły są nie tylko placówkami edukacyjnymi, ale również ośrodkami kultury, integracji i socjalizacji etnicznej. Szkolnictwo litewskie w porównaniu z innymi mniejszościami narodowymi cechuje się dużą stabilnością i powszechnością. Jest nim objętych ok. 70% litewskich dzieci. Od lat 80. XX wieku Litwini stanowią jedną z lepiej wykształconych grup na tle całego społeczeństwa polskiego. Po 1991 r. Republika Litewska wprowadziła liczne rozwiązania ułatwiające przedstawicielom mniejszości podejmowanie nauki na wyższych uczelniach.
Obecnie badacze odnotowują, że obszar zamieszkiwania ludności litewskiej (posługiwania się językiem litewskim) na Suwalszczyźnie stopniowo się zmniejsza. Jest to konsekwencja procesów asymilacji oraz migracji. Rzadko dochodzi do polonizacji osób, których oboje rodzice są Litwinami, stosunkowo często natomiast – w małżeństwach mieszanych na Suwalszczyźnie. Związki polsko – litewskie, choć coraz powszechniejsze, wciąż postrzegane są jako pewne zagrożenie dla spoistości i tożsamości grupy.
Coraz poważniejszym problemem jest odpływ młodych Litwinów z wiejskich terenów pogranicza. Pomoc państwa litewskiego dla rodzimych studentów zachęca do wyjazdów, a brak miejsc pracy na Suwalszczyźnie stanowi istotną barierę przed powrotem w rodzinne strony. Procesy globalizacyjne oraz integracyjne zmieniają charakter terenów, zanika peryferyjność grupy. Coraz większe znaczenie dla podtrzymywania identyfikacji mają natomiast intensywne kontakty z Republiką Litewską i wsparcie ze strony macierzystego kraju, współpraca transgraniczna oraz dostęp do mediów elektronicznych.
ŹRÓDŁA:
Wójcikowska Katarzyna, Mniejszość litewska w Polsce – artykuł z numeru 7 gazety Infos Biura Analiz Sejmowych
Ks. Witold Jemielity, Studia Ełckie – nr 8
Krzysztof Tarka, Litwini w Polsce
